Het kardinale startpunt voor alle goede dingen

Inhoudsopgave

Het belangrijkste object van meditatie is het subject

Meditatie omvat meer dan je misschien denkt

Geen ongegronde aannames

De taak waar elk wezen voor staat

Gedachte- en gewoontepatronen

De ballast afwerpen

Het belangrijkste object van meditatie is het subject

Indachtigheid is de eerste van de zeven factoren van verlichting (satta sambojjhanga) die de overige factoren 'aanzwengelt'. Indachtigheid is erg bepalend voor de kwaliteit van je leven. In alle opzichten, altijd en overal. Maar wat nog veel belangrijker is, is dat de training in aandacht (avajjana) allesbepalend is in welke richting je jezelf beweegt: indachtigheid wendt gevaar (adinava) af en bevordert veiligheid (khemam) omdat het beschermend (sanātha) is. Deze twee richtingen hebben een veel diepere betekenis dan de meeste mensen beseffen; dit wordt namelijk alleen door het oog van wijsheid (buddha cakkhu en/of dibba cakkhu) gezien.

De training in indachtigheid bevordert een grote zorgvuldigheid in alles wat je doet. Dit is een voorwaarde voor een kwalitatief, rijk en gelukkig leven. Het brengt een radicale en positieve verandering teweeg in alle opzichten. Wat echter niet vergeten moet worden, is dat wijzelf — het subject — steeds het belangrijkste object van meditatie zijn. Dat is omdat alleen wijzelf onze eigen beschermer kunnen zijn. Eerlijk naar jezelf zijn, je misslagen onder ogen willen zien, de bereidwilligheid dingen te verbeteren etc., zijn enkele belangrijke voorwaarden voor die positieve verandering. Daarom is het ware boeddhisme niet extravert, maar introvert en gebaseerd op zelfoverwinning. Hier is moed voor nodig. Wist je dat Dhamma ook voor rechtvaardigheid staat?

Meditatie omvat meer dan je misschien denkt

Indachtigheid (sati) oftewel mindfulness, omvat veel meer dan je misschien denkt. Oplettendheid of waakzaamheid (appamada) is alertheid van geest, serieus zijn en aandacht schenken aan hetgeen wat voor je is. Maar boeddhistische meditatie waarin indachtigheid (sati) het fundament vormt (zoals in D22 — Maha Satipatthana Sutta — De grote toespraak over de vier fundamenten van indachtigheid), is omvattender dan oplettendheid en/of waakzaamheid alleen. Ook het verstandig nadenken (yoniso manasikara) over essentiële dingen in het leven en onderwerpen van de Dhamma overdenken (dhammanupassana), vormt een belangrijke basis voor een gezond, correct, en juist begrip (samma ditthi). Juist begrip is tweeledig. Zie lokuttara samma ditthi.

Indachtigheid (sati) is de eerste factor van de zeven factoren van verlichting (satta sambojjhanga). Het is indachtigheid dat de primaire sleutelrol vormt voor de totale verlichting (bodhi). Het is dan ook het kardinale startpunt voor alle goede dingen. Want indachtigheid bevordert helderheid van begrip (sampajañña) hetgeen onmisbaar is voor de ontwikkeling van waar inzicht (vipassana). Indachtigheid (sati) bevordert een rotsvast zelfvertrouwen (saddha) dat op zijn beurt de primaire sleutelrol vormt voor belangrijke mentale krachten (bala). Dit zijn de voorwaarden om tot een doordringend (pativedha) inzicht te komen in wat lijden (dukkha) werkelijk is. Het is essentieel want door het niet begrijpen, blijf je hieromtrent onwetend (avijja) waardoor je, zonder dat je het beseft, aan lijden bent en blijft gebonden. Een belangrijke oorzaak hierin, is dat de geest graag voortdurend onderhoudend is, zich bezigt met de dingen die hem plezieren (kama), dingen die de aandacht trekken, dan weer hier, dan weer daar (S56-011). Dit blokkeert helder begrip (sampajañña), het doordringende inzicht (pativedha) dat nodig is het totale gebeuren van oorzaken en gevolgen te doorgronden waardoor lijden wordt overwonnen.

Dat de geest steeds onderhoudend wil zijn, is omdat hij moeite heeft om alleen te zijn. Dit is de rusteloze staat van de geest. Talloze dingen trekken dan steeds de aandacht waardoor je bent afgeleid. Dit kun je zien als de afleidingsmanoeuvre van Mara, een gevaarlijke (adinava) val die je bezig houdt en je afleidt zodat je de kern van het probleem niet ziet. Mara de kwade, wil niet dat je gelukkig bent, dat je vrij (vimutti) bent. Hij doet er alles aan om je aan banden (kama yoga) te leggen. Zijn verraderlijke spel kun je alleen doorzien door jezelf te beschermen (sanātha) middels indachtigheid.

Door de training in indachtigheid (sati) wordt de geest kalm (samatha) zodat hij meer op zichzelf kan zijn (en vertrouwen) waardoor hij beter kan bevatten en begrijpen, ongehinderd door invloeden (asava) van binnenuit (intern) of buitenaf (extern). Wat hierin vooraanstaand is, is dat hij dan zijn eigen probleem begint te begrijpen. Begrip doet een zware ballast (upadi) als vanzelf afwerpen. Daarom is het subject het belangrijkste object van meditatie.

Geen ongegronde aannames

Wanneer je waakzaam bent, neem je niet zomaar alles aan (sarambhapi) als zijnde waar en werkelijk, maar ben je als gevolg van indachtigheid (sati) onderzoekend van geest (dhamma vicaya). In de wereld waarin we leven spelen allerlei zaken waardoor we snel misleidt kunnen worden of 'op sleeptouw genomen kunnen worden'. Voor onze eigen interne wereld, de mentale wereld, geldt hetzelfde. Dat is omdat de geest de voorloper (manopubbangama) is van alle dingen. Wanneer we niet waakzaam zijn met betrekking tot de zintuigen inclusief gedachten en ideeën, kunnen er snel vooringenomen standpunten ontstaan (uppajjati). Dan is de geest vooropgezet (sasankharika citta) omdat hij zich heeft laten conditioneren vanwege aannames (sarambhapi) en allerlei indrukken (phassa) die hij zowel intern als extern heeft opgedaan. Hierdoor gaan we 'zweven', hebben we 'geen vaste grond meer onder de voeten' hetgeen leidt tot mentale instabiliteit (mathenti) en een gebrek aan zelfvertrouwen (saddha).

In boeddhistische meditatie streven we ernaar om helder objectief gewaar te zijn (sampajañña) zonder interne of externe invloeden (asava). Daarom is louter aandacht zo cruciaal. Alleen zo kunnen we alle dingen in hun ware perspectief zien, inclusief onze eigen mentale associaties. Dit leidt tot de dingen zien zoals ze werkelijk zijn en het begrijpen van hoe de geest werkt hetgeen essentieel is in inzicht meditatie.

De taak waar elk wezen voor staat

In de beoefening van juiste indachtigheid (samma sati) wordt 'het subject het object van meditatie'. Dat wil zeggen dat we onze eigen acties en mentale processen onder de loep nemen. Fysieke en verbale acties zijn belangrijk, maar nog belangrijker is wat er in het continuüm van de geest gebeurt. Dit te doorgronden middels het beschouwen van de geest (cittanupassana) is erg bepalend voor innerlijke vrijheid (vimutti). Het is een uitermate beslissend onderdeel op de weg naar verlichting (bodhi). Indachtigheid (sati) in algemene zin is de basis, ongeacht het onderwerp van meditatie en daarom het kardinale startpunt voor alle goede dingen.

Om jezelf te observeren is eerlijkheid en moed nodig met als resultaat de volledige verdwijning (atthangama) van zelfbegoocheling (moha) en de ontwikkeling van inzicht (vipassana bhavana). Dit is niet de weg van een 'zwever' waarvoor mediterenden vaak worden aangezien, maar de weg van iemand die met beide voeten stevig op de grond staat. Het is de enige weg (ekayana) die leidt tot volle wasdom (gotrabhu) — een taak waar elk wezen voor staat (katam karniyam). Het heeft alles met rechtvaardigheid te maken. Om goed te zijn voor anderen moet je eerst goed en daarom rechtvaardig voor jezelf zijn.

Gedachte- en gewoontepatronen

Waakzaamheid, indachtigheid, maakt dat je vrijer in het leven staat. Die vrijheid is onvergelijkbaar met de 'vrijheid' van 'de gewone mensen' (puthujjana) die zichzelf niet trainen. Dat is omdat door de oefening in waakzaamheid en indachtigheid, oude gedachte- en gewoontepatronen worden doorbroken. Waakzaamheid leidt tot begrip. Begrip leidt uiteindelijk tot loslaten, tot het verzaken, het verlaten, het achterlaten (nekkhamma). Dit gebeurt niet bewust. Omdat het 'ik' niet tussenbeide komt is dit niet een kwestie van bewustzijn (viññana) dat een 'ego trip' is, maar van intuïtief inzicht. Hierin verlaat je een oude wereld 'zoals een slang haar oude versleten huid achter zich laat en daar nooit meer in terugkeert'. Waarom dit belangrijk is, is omdat het noodzakelijk is dat de geest steeds fris en nieuw moet zijn om intelligent (viññu) te kunnen zijn. De geest die bij het oude blijft vernauwt zich, raakt afgestompt en verdoofd voor wat er is. Daarom is hij niet levendig en fris waardoor hij het nieuwe niet kan ontdekken (passati).

De ballast afwerpen

Bewustzijn is eigenlijk een grote 'vergaarbak'. Vanwege gehechtheid dragen mensen een ballast met zich mee omdat ze vergaren. Dit lijkt op een nomadenfamilie die telkens weer al hun spullen bij elkaar rapen en op hun kamelen stapelen wanneer ze op het punt staan naar een andere locatie te vertrekken. Zo ook heeft bewustzijn (viññana) de neiging te 'kleven' (visattika) aan mentale objecten. Net zoals het nomadenvolk dat al hun spullen met zich meesjouwt van de ene locatie naar de andere, zo ook raakt bewustzijn belast vanwege allerlei indrukken (phassa) en ervaringen. Maar door indachtig (sati) te zijn kun je steeds nieuw zijn, werp je oude ballast van je af, draag je het niet meer met je mee. Deze vrijheid is essentieel. Zie ook upadi. Dit is de weg naar het ongeconditioneerde (asankhata), naar veiligheid (khemam) oftewel Nibbana.