Algemene info over mentale formaties

Saṅkhāra

saṅkhāra

'Formaties'; 'vorming'; 'samengestelde dingen'.

De term saṅkhāra heeft, afhankelijk van zijn context, verschillende tinten van betekenis die zorgvuldig onderscheiden moeten worden. In alle gevallen is dit een zeer essentieel begrip en is dan ook met de gehele boeddhistische Leer verweven.

Hoe belangrijk dit onderwerp is, blijkt ook uit de laatste woorden van de Boeddha waarmee hij de monniken voor de allerlaatste keer aanspoorde:

De laatste woorden van iemand die op sterven ligt, maken altijd een grote indruk op mensen. De laatste woorden van onze Leraar zijn dan ook diep in ons geheugen gegrift en herinneren ons eraan dat wat we ook vastgrijpen, we vragen om moeilijkheden, om lijden. Wie de essentie van deze woorden van de Leraar met het hart begrijpt, is een bijzonder gelukkig mens!

A.

Op het meest voorkomende gebruik (zie verderop 1-4) kan de algemene term 'vorming' worden toegepast, met de kwalificaties die door de context worden vereist. Deze term kan verwijzen naar de handeling van 'vormen' of naar de passieve toestand van 'gevormd zijn' of naar beide.

1. Als de tweede link in de formule van het afhankelijk ontstaan (paṭiccasamuppāda), heeft saṅkhāra het actieve aspect 'vormen' en betekent kamma, d.w.z. heilzame of onheilzame activiteit (cetanā) van het lichaam (kāyasaṅkhāra), de spraak (vacīsaṅkhāra) (van de geest) oftewel de geest (cittasaṅkhāra of manosaṅkhāra). Voor uitleg, zie hierna onder 2.

Deze definitie komt bijvoorbeeld voor in S12-002; S12-027. Voor saṅkhāra in die zin is het woord 'kamma formatie' bedacht door de commentator (atthakathakara). In andere passages, in dezelfde context, wordt saṅkhāra gedefinieerd door verwijzing naar (a) verdienstelijke kamma formaties (puññābhisaṅkhāra), (b) niet-verdienstelijke kamma formaties (apuññābhisaṅkhāra), (c) onverstoorbare kamma formaties (āneñjābhisaṅkhāra), bijvoorbeeld in S12-051; D33.

Deze drie termen zijn Pāḷi samenstellingen die bestaan uit de volgende woorden:

• Puññābhisaṅkhāra is een samenstelling van puñña + abhisaṅkhāra.
• Apuññābhisaṅkhāra is een samenstelling van apuñña + abhisaṅkhāra.
• Āneñjābhisaṅkhāra is een samenstelling van aneñja + abhisaṅkhāra.

Deze drievoudige verdeling omvat karmische activiteit in alle gebieden van het bestaan: de verdienstelijke kamma formaties strekken zich uit tot de zintuiglijke sfeer (kāmāvacara) en de fijnstoffelijke sfeer (rūpāvacara), de niet-verdienstelijke alleen tot de zintuiglijke sfeer en de 'onverstoorbare' alleen tot de onstoffelijke sfeer (arūpāvacara). Voor de laatste, zie M106; aneñja.

2. De hiervoor genoemde drie kāya- , vacī- en citta (of mano) saṅkhāra's worden soms in een geheel andere zin gebruikt, namelijk als 1. Lichamelijke functie, d.w.z. de in- en uitademing (bijvoorbeeld in M010, D22 en M118.) Zie passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ. 2. de verbale functie, d.w.z. aanvangende gedachten en aanhoudende gedachten (vitakkavicāra). 3. Mentale functie, d.w.z. gevoel en waarneming (bijvoorbeeld in M044). Zie nirodhasamāpatti.

Wilshandelingen kunnen worden uitgevoerd doordat het lichaam, de spraak en de geest net zoals alle dingen 'gevormd' of 'samengesteld' zijn uit meerdere dingen:

• Het lichaam (kāyasaṅkhāra). 'De intentie die resulteert in een lichamelijke handeling'. De ademhaling is iets dat verband houdt met het lichaam. Het ademen ondersteund het lichaam. Het lichaam kan niet zonder ademen. Dat is waarom de in- en uitademing lichamelijke saṅkhāra's zijn.
• De spraak (vacīsaṅkhāra) (van de geest). 'Intentie die resulteert in verbale handeling'. Nadat men eerst zijn gedachten heeft gericht en een evaluatie heeft gemaakt, kan men spreken. Daarom zijn gericht denken en evalueren verbale saṅkhāra's.
• De geest (cittasaṅkhāra of manosaṅkhāra). 'Intentie die resulteert in een mentale handeling'. Waarnemingen en gevoelens zijn mentaal, en houden dus verband met de geest. Daarom zijn waarnemingen en gevoelens mentale saṅkhāra's.

3. Saṅkhāra duidt ook op de vierde groep van het bestaan (saṅkhārakkhandha) en omvat alle 'mentale formaties' of ze nu tot het 'karmisch vormende' bewustzijn behoren of niet. Zie Tabel II en S22-056; S22-079.

4. Saṅkhāra komt verder voor in de zin van alles wat gevormd oftewel samengesteld is (zie saṅkhata) en geconditioneerd is, en omvat alle dingen wat dan ook in de wereld, alle verschijnselen van het bestaan. Deze betekenis geldt bijvoorbeeld voor de passage 'Alle formaties zijn vergankelijk (...) onderworpen aan lijden' (sabbe saṅkhāra anicca (...) dukkha). In die context is saṅkhāra echter ondergeschikt aan de nog bredere en allesomvattende term Dhamma (ding); want Dhamma omvat ook het Ongevormde of Ongeconditioneerde Element (asaṅkhatadhātu), d.w.z. Nibbāna (bijvoorbeeld in sabbe dhamma anatta, 'alle dingen zijn zonder een zelf').

B.

Saṅkhāra betekent soms ook 'vrijwillige inspanning', bijvoorbeeld in de formule van de wegen naar kracht (iddhipāda); in saṅkhāra parinibbayi en asankhara parinibbayi (zie anāgāmī); en in de Abhidhamma termen asaṅkhārikacitta en sasaṅkhārikacitta, d.w.z. zonder inspanning = spontaan, niet ertoe aangezet, en met inspanning = ertoe aangezet.

In de westerse literatuur, zowel in het Engels als in het Duits, wordt saṅkhāra soms verkeerd vertaald door 'onbewuste tendensen' of iets dergelijks (bijvoorbeeld Prof. Beckh: 'unterbewusste Bildekraefte', d.w.z. onbewuste vormende krachten). Deze verkeerde interpretatie komt misschien voort uit een soortgelijk gebruik in de niet-boeddhistische Sanskrietliteratuur en is in het geheel niet van toepassing op de connotaties van de term in het Pāḷi boeddhisme, zoals hierboven vermeld onder A.1-4. Bijvoorbeeld, binnen het afhankelijk ontstaan is saṅkhāra niet onbewust of slechts een neiging, maar is het een volledig bewuste en actieve karmische wil (oftewel kamma). In de context van de vijf groepen van het bestaan (zie hierboven A.3) zijn een paar van de factoren uit de groep van mentale vorming (saṅkhārakkhandha) ook aanwezig als bijkomstigheden van het onderbewustzijn (zie tabellen Tabel I-III), maar zijn er natuurlijk niet toe beperkt, en het zijn ook niet alleen maar tendensen.