Zelfidentificatie

De allerbelangrijkste en absolute voorwaarde voor bevrijding (vimutti) van lijden (dukkha) is inzicht, wat de Boeddha o.a. in de satipaṭṭhāna training aangeeft als helder begrip (sampajañña), ook wel totaal objectief gewaarzijn. Om de dingen te zien zoals ze werkelijk zijn (yathābhūtaṁ) is een doordringend inzicht (paṭivedha) nodig. Wat de ontwikkeling van dit inzicht in de weg staat, zijn de ideeën van 'ik' of 'zelf' (attānudiṭṭhi) dat voor zelfidentificatie zorgt. Omdat dit de kern van alle problemen is, is het ook de kern van wat de Boeddha onderwijst dat overwonnen moet worden (attajinati).

Zelfidentificatie betekent dat het 'ik' tussenbeide komt tijdens het waarnemen (intern en extern) en in allerlei processen en toestanden aanwezig is. Het heeft er een dominante rol in. Vanwege de aanwezigheid van het idee van een zelf (attānudiṭṭhi) worden dingen mentaal 'opgepakt', 'vastgegrepen' (upādāya). Dit oppakken betekent letterlijk: 'dichtbij brengen', 'jezelf ermee in verband brengen'. De drijfveer is begeerte (taṇhā) dat geïntensiveerd is door verlangens (icchā). Verlangen in deze, is 'de zoeker (atthi) naar zelfidentificatie (mamatta)'. Maar alle dingen (dhammā's) die gevonden kunnen worden zijn allemaal het geconditioneerde (saṅkhata).

Het in mentaal opzicht oppakken vergelijkt de Boeddha vaak met het fysiek vastgrijpen of grijpen naar iets.

Het mentaal 'vastpakken', het 'oppakken' (upādāya) betekent dat we 'er iets mee doen' en het voeding (āhāra) geven waardoor het kan groeien, kan toenemen (papañca), kan aandikken. Dit is hoe het intensiveert en in het bestaan komt (bhava). Door het vastgrijpen maken we onszelf afhankelijk van toestanden, van gebeurtenissen, van mensen, van onze eigen gedachte- en gewoontepatronen oftewel: alles binnen de vijf groepen van hechten (pañcupādānakkhandhā). Dit is hoe een persoonlijke wereld (sakkāyapariyāpanna) ontstaat (uppajjati). Het is allemaal de zelfidentificatie die hier de oorzaak van (sakkāyasamudaya) is. Een beroemde uitspraak van de Boeddha is de volgende:

Bewustzijn (viññāṇa) is een stroom (sota) waarin diverse functies (viññāṇakicca) zeer snel opeenvolgende toestanden creëren. Bewustzijn heeft de neiging te kleven en daarom bij het oude te blijven. Hierdoor kunnen we het nieuwe niet ontdekken (passati) en kunnen we niet leren. Want waar het oude is daar kan het nieuwe niet zijn. De geest is zeer snel. Dit betekent dat de onbewaakte geconditioneerde geest snel vastgrijpt waardoor hij snel (verkeerd) bepaalt (votthapana) wat er is waargenomen. Hierdoor ontstaan ongegronde vooroordelen (sarambhapi) en vervolgens een verkeerd oordelen (vinicchaya) waaruit een verkeerde beeldvorming ontstaat en dus een verkeerde visie (diṭṭhi).

De aanwezigheid van 'ik' veroorzaakt (meestal diep in de latente lagen van de geest (anusaya) waar het moeilijk te zien is) een onrust (uddhacca) waardoor allerlei mentale associaties in gang worden gezet en gehouden. Dit is waarom de Boeddha zegt dat 'alles brandt' (S35-028). Deze zelfidentificatie, deze bemoeienis van 'ik', veroorzaakt dan ook een verstoring (iñjita) oftewel een verdraaiing (vipallāsa) in het waarnemen (saññā).

Een verdraaiing van waarneming (saññāvipallāsa) veroorzaakt een verdraaiing van bewustzijn (cittavipallāsa) dat op zijn buurt een verdraaiing van visie (diṭṭhivipallāsa) veroorzaakt. Dit is wat inzicht en daarom bevrijding blokkeert en het lijden intensiveert.

Zolang het idee van een zelf (atta) de scepter zwaait, zolang zijn we verbonden aan de vijf groepen van hechten (pañcupādānakkhandhā) en daarom verbonden aan lijden (dukkha). Maar wanneer het idee van een illusionair zelf volledig doorzien (sampajañña) wordt, worden daarmee ook de vijf groepen van hechten doorgekapt (chindatha). Omdat je niets vastgrijpt is er niets meer dat je nog kan misleiden of beïnvloeden (āsava). Niets wat door de zintuigen komt, kan de geest dan nog verstoren (zie kāma mathenti citta). Hier heeft Māra de misleider, de strijd volledig verloren.

Zorg ervoor dat je de methode goed ziet (pariyāyadassāvī) die je toepast in al je acties.