De weg van niet-dwang

Inhoudsopgave

De weg van innerlijke vrede en niet-dwang

De methode om een doel te bereiken

De balans van inspanning

Extra aanbevelingen

De weg van innerlijke vrede en niet-dwang

De grootste blokkade om een waarlijk vrij mens te zijn, zijn de ideeën van 'ik' of 'zelf' (attānudiṭṭhi). Dit bindt ons aan moeilijkheden, problemen, slavernij. Kortweg: aan lijden (dukkha).

Om als een gelukkig en vrij mens in de wereld te kunnen leven, is het nodig die vrijheid (vimutti) in onszelf (ajjhatta) te cultiveren (bhavetabba). Om in alle vrijheid te kunnen leven in een wereld is pas mogelijk als we vanbinnen vrij zijn. De weg van en naar innerlijke vrijheid (vimutti) of vrede (vūpasama) behelst in de eerste plaats het vrij zijn van alle ideeën rondom 'ik' (attanudiṭṭhimuhaccā). Dit begrijpen is 'de methode zien' (pariyāyadassāvī).

Waar het 'ik' is, daar is begeerte (taṇhā). En waar begeerte is, daar is dwangmatigheid in zowel denken, fysieke, en verbale acties. We kunnen het idee hebben iets te moeten doen, maar als de handeling gedreven wordt door een idee, is de handeling geconditioneerd (saṅkhata) door dat idee. Maar het geconditioneerde is niet het echte, niet onze thuisbasis, niet onze ware natuur. Het ongeconditioneerde (asaṅkhata) daarentegen wel. Hoe dominanter het 'ik', hoe meer begeerte, hoe meer dwangmatigheid. Met de dominantie van het 'ik' kun je niet vrij zijn, niet jezelf zijn en daarom ook niet ongedwongen handelen.

Om alle ideeën van 'ik' te overwinnen (zelfoverwinning) is het essentieel om altijd waakzaam (appamāda) te zijn. Dan kan louter aandacht het echte werk voor je doen zonder de tussenkomst van een dominant 'ik'. Dit is de perfecte handeling. Ik noem het 'wijsheid in actie'. De overwinning van 'ik' (attajinati) is dan ook essentieel. Bij alles, altijd en overal.

In A04-199 geeft de Boeddha een alternatief voor begeerte.

De methode om een doel te bereiken

Om een doel te bereiken is er een zekere balans, een innerlijke harmonie nodig die we in onszelf moeten leren ontdekken (passe).

Wat het doel is, is in beginsel om het even. Want het gaat in eerste instantie om de manier, de methode zien (pariyāyadassāvī), de weg waarop we naar een doel gaan of hoe we dat willen bereiken. Het ontdekken van een methode die gebaseerd is op een ongekunsteld en ondwangmatig handelen is cruciaal omdat dit het hele leven doordringt.

Wanneer we de perfecte methode ontdekt hebben, zullen we er beetje bij beetje meer vaardigheid (cittapaguññatā) in krijgen waardoor we het steeds vaker zullen toepassen en in ons leven integreren. Dat toepassen gebeurt niet middels de bijkomstigheid van de ideeën van 'ik', maar juist vanwege de afwezigheid ervan (attanudiṭṭhimuhaccā). Ondwangmatige, vloeiende handelingen kunnen dan spontaan plaatsvinden omdat de geest niet geblokkeerd wordt door vooropgezette ideeën (sasaṅkhārikacitta), maar vrij is van vooropgezette ideeën. Dit is de niet vooropgezette geest (asaṅkhārikacitta). In een niet vooropgezette geest is de stroom van intuïtief inzicht vrijgemaakt waardoor zowel het lichaam als de geest vrij en spontaan kunnen functioneren. Dit is een vaardigheid waarover het 'ik' niet beschikt omdat het 'ik' gekunsteld is, niet echt is. Waarom is het 'ik' niet echt? Omdat het niet de staat van volle wasdom (gotrabhū) heeft bereikt, het ultieme doel — Nibbāna. Dit staat de natuurlijke stroom van intuïtief inzicht en daarom ondwangmatigheid in de weg.

Jezelf allerlei dingen opleggen is ook een vorm van dwangmatig handelen, van dwangmatigheid. Dingen die je van jezelf moet doen of juist niet mag doen tot het vastklampen aan bepaalde ideeën aan toe. Ook dit is allemaal het werk van 'ik' en het legt je aan banden, bind je aan slavernij. Wist je dat het Pāḷi woord hiervoor yoga is? Het kan zowel op het fysieke als op het mentale vlak z'n invloed hebben. Beschouw daarom altijd goed de staat van de geest (cittānupassanā).

Nibbāna is vrij van 'ik', vrij van begeerte en dus vrij van dwangmatigheid. Naarmate de geest tot volle wasdom komt, zul je steeds beter en vaker ondwangmatig kunnen handelen en functioneren, zowel fysiek als mentaal. Dat is omdat de geest in die staat nergens door gehinderd wordt en waarlijk vrij is (vimutti). Vrij van elke vorm van slavernij.

Oosterse krijgskunst is, mits goed onderwezen, een zeer goede manier om dit ondwangmatig handelen te trainen. Het Japanse woord budo betekent namelijk 'zelfoverwinning'.

De balans van inspanning

De weg van niet-dwang is een kwestie van een balans die we in onszelf moeten ontdekken. Als de wil ontbreekt zullen we ons doel niet bereiken. Maar als we dwangmatig tewerk gaan bereiken we ons doel evenmin. Daarom onderwijst het boeddhisme de middenweg (majjhimā paṭipadā) die uitersten vermijdt.

Het hoofddoel in het leven is Nibbāna. En steeds wanneer het 'ik' tussenbeide komt of dominant is, is er sprake van disharmonie, verdeeldheid, is er geen eenheid (ekaggatā), geen vrede (santi). Dan is er 'ik' en de rest, een afscheiding, een tweedeling, een kloof. Vanwege die verdeeldheid wordt niet alleen het hoofddoel gemist, maar elk doel. Dit is waarom het 'ik' in elk opzicht de grote verdeeldheidzaaier is. Het is vanwege onbegrip (micchādiṭṭhi) en omdat de manier van, de weg waarop oftewel 'de methode zien' (pariyāyadassāvī) gemist wordt.

De Boeddha heeft begeerte (taṇhā) aangewezen als de hoofdoorzaak van alle lijden (dukkha) dat altijd samengaat met onwetendheid (avijjā). In A04-199 geeft de Boeddha een alternatief voor begeerte.

De middenweg (majjhimā paṭipadā) die de Boeddha onderwijst is een natuurlijke en ondwangmatige weg die naar harmonie en innerlijke vrede leidt (zie vūpasamaya). Het is een weg waarin het 'ik' niet tussenbeide en tot uitdoving (nirodha) komt zodat pure aandacht het echte werk kan doen.

Deze kikker zal de weg van niet-dwang steeds beter gaan zien en begrijpen omdat hij mentaal 'alleen kan zijn'. Wanneer we het 'ik' kunnen laten 'sterven', zullen we de methode gaan begrijpen waarmee we elk doel kunnen bereiken.

Extra aanbevelingen