De manier van ademen

kamma

Inleiding

In dit artikel zullen we de manier van ademen aanwenden als een manier van handelen die straks met heel je leven verweven zal zijn. De kern hierin is dat als we er vaardig in zijn, deze ongedwongen, niet gemaakte manier van handelen, voorkomt dat je kamma maakt.

Een natuurlijke en echte manier

De oefening van de indachtigheid van ademen (ānāpānasati) behelst geen opzettelijke of gekunstelde poging om de ademhaling te manipuleren, maar een aanhoudende inspanning om het gewaarzijn op de ademhaling te vestigen wanneer deze in en uit beweegt op zijn natuurlijke ritme.

Zoals we hebben geleerd in De manier om het doel te bereiken, is opzettelijkheid en/of gekunstelde pogingen het werk van het 'ik'. Dit zijn namelijk zaken die leiden tot het maken/genereren van kamma. Precies gezegd: kammacetanā. Dat is omdat dat 'ik' kamma activeert (nisaṅkhiti). Je hoeft dit nu nog niet per sé te begrijpen, maar opzettelijkheid betekent een wilshandeling (cetanā) met het 'ik' als drijfveer erachter waardoor we kamma maken. Dit betekent dat de handeling (nog) niet zuiver en echt is. Zolang we kamma maken kan het doel — Nibbāna — niet worden bereikt. Het gaat hier o.a. om de vaardigheid (cittapaguññatā) van de geest die ontwikkeld moet worden.

Manipulatie leidt tot dwangmatigheid hetgeen een begeerte (taṇhā) impliceert. Maar in het boeddhisme staat het vrijelijk handelen, handelen zonder dwangmatigheid of zonder opzettelijkheid, erg centraal. Indachtigheid is essentieel, maar als het afgedwongen wordt is het geen ware indachtigheid. Ware indachtigheid leidt tot innerlijke vrijheid (vimutti), maar die vrijheid kan niet dwangmatig verkregen worden. Het leidt er juist van weg.

We moeten actie ondernemen, maar als die actie vooropgezet (sasaṅkhārikacitta) is, als we vanuit een idee tewerk gaan, is de actie afhankelijk (nissita) van iets (gedachten, ideeën). Dan spelen er allerlei dingen (saṅkhāra) in de geest. Al die dingen moeten tot rust gebracht worden (sabbasaṅkhārasamathāya). Want als we ze in stand houden kan er geen sprake van vrijheid zijn. Saṅkhāra staat voor 'formaties', 'samengestelde dingen'. Door het voeding (āhāra) geven eraan, er op te reageren, blijven ze steeds opkomen (uppajjati) en vermeerderen (papañca) waardoor er geen kalmte (samatha) kan zijn. Zonder de verlichtingsfactor kalmte (passaddhisambojjhaṅga) kan er geen sprake van helder begrip (sampajañña) zijn waardoor het bereiken van bevrijding (vimutti) onmogelijk is.

Vastgrijpen (upādāya) is gelijk aan afhankelijkheid (nissita) dat ware vrijheid ernstig in de weg staat. Het 'ik' zorgt altijd voor een verstoring (iñjita) in elk opzicht, brengt er altijd de klad in.

Wanneer we ons niet meer vastgrijpen (anupādāya) aan 'de dingen in de geest', er geen brandstof (āhāra) meer aan geven, raken ze uitgedoofd (nirodha) en wordt de geest kalm (samattha) en zo helder als een spiegel. Dan 'verzamelen' (upadhi) we niets meer. Dit is een proces dat uiteraard ontwikkeld (bhāvanā) moet worden. Daarom is het uitgangspunt steeds om vanuit een niet vooropgezette geest (asaṅkhārikacitta) tewerk te gaan. Want het doel — Nibbāna — is niet het geconditioneerde (saṅkhata) maar het ongeconditioneerde (asaṅkhata). Door mentaal nergens aan vast te grijpen voorkom je conditionering en conformisme. Dit is de weg om een vrij mens te zijn, dat begint bij de geest omdat de geest de voorloper is van alle dingen (manopubbaṅgama).

Mediteer daarom zonder verlangens, zonder verwachtingen, zonder getrek en geduw etc. Als je zo mediteert wordt het ongedwongen handelen in heel je leven de 'standaard manier van handelen' waarin je geen kamma meer maakt (vanwege het opgeven van begeerte (taṇhā)). Hierdoor wordt beetje bij beetje het wedergeboorteproces (upapattibhava) doorgekapt. Waarom is dat zo? Omdat je zonder begeerte echt (akuttima) bent, volgroeid (gotrabhū) bent. Dit is de manier om het doel, je ware natuur te bereiken. Dit is wat maar weinig mensen in de wereld echt begrijpen.

Waar de aandacht op is gericht

Indachtigheid wordt gevestigd op de neusvleugels of op de bovenlip, afhankelijk van waar de adem het best wordt gevoeld. De duur van de ademhaling wordt opgemerkt, maar niet bewust onder controle gebracht.

Volg de adem vanaf het punt waar de adem de neus binnenkomt. Volg de adem tot in de onderbuik. Volg de adem vervolgens weer naar de neus waar de adem het lichaam verlaat. Op deze manier is er één object van meditatie, terwijl je tegelijkertijd niet gefixeerd bent op een stilstaand punt. Dat moet je altijd voorkomen omdat fixatie de geest vernauwt.

De bedoeling is dat je dit hele gebeuren van de in en uitademing gewaar bent (dit heet sabbakāyapaṭisaṁvedī wat vaak verkeerd begrepen wordt). Dan werkt dat ook zo in de praktijk van alle dag, d.w.z. dat je het totale gebeuren, alles wat er gebeurt, gewaar bent. Dan ga je oorzaken en gevolgen zien. Dit is cruciaal.

Door het observeren van de op en neer gaande beweging van de adem, zal je begrip omtrent de ware aard van dingen toenemen. Het opkomen (uppada) en vergaan (vaya) van fenomenen (dingen, verschijnselen) dringt dieper tot je door. Verstandelijk weten we wel dat alles vergankelijk is, maar zonder de juiste training blijft het vaak een zaak van het hoofd zonder dat het hart wordt geraakt. Door het opkomen en vergaan van dingen helder te zien, ontstaat er juist begrip (sammādiṭṭhi) omtrent de ware aard van dingen. Naarmate je begrip hieromtrent toeneemt, zul je die dingen op een ongedwongen en natuurlijke wijze gaan loslaten (anupādāya). Dit loslaten zal steeds meer en dieper als een natuurlijk proces in je leven worden verweven.

Op den duur zie je jezelf niet meer als een apart en op zichzelf bestaand individu (sakkāyapariyāpanna), maar raak je 'geïntegreerd in een dynamisch geheel'. Je ziet jezelf dan meer als een onderdeel van een dynamisch proces waarin jezelf net zo dynamisch bent als al het andere in het leven. Op deze manier zullen conflicten verminderen omdat je mee kan stromen op de stroom van het dynamische leven. Dit betekent dat de flexibiliteit van de geest (cittamudutā), de vaardigheid van de geest (cittapaguññatā) en het aanpassingsvermogen van de geest (cittakammaññatā) beter ontwikkelen waardoor je veel makkelijker en veel stabieler in het leven staat.

Zoals je hebt ontdekt heb ik in dit artikel een aspect van de manier van ademen behandeld. Dit heeft een directe relatie met en positieve invloed op onze intenties oftewel wilshandelingen (kamma). Dit is de manier van handelen waarin er geen persoon is die iets wil hebben, en juist daardoor het hoogste doel bereikt. Het is geen reageren (vanuit iets), maar ageren (vanuit niets). Een handelen zonder begeerte, zonder 'ik'. Ik noem het ook wel 'wijsheid in actie'.