Eenvoudig en goed mediteren

Ben je werkelijk een vrij mens? Als dat zo is, dan zullen er geen ideeën, oude ervaringen, gewoontes etc. tussenbeide komen wanneer je dingen waarneemt. Je kunt dan steeds een nieuw mens zijn met altijd weer nieuwe mogelijkheden omdat je geest helder en fris is. Maar je moet leren om je ego te laten 'sterven' ten aanzien van alles wat dat ego tegenkomt. Dat is de ware bevrijding, de bevrijding van innerlijke slavernij en de bevrijding van de wereld waarin je leeft. Wanneer het ego niet meer tussenbeide komt is de voorwaarde om echt te zien en echt te luisteren geschapen. Dat is de voorwaarde voor waar inzicht. Dat is de voorwaarde voor de groei naar volwassenheid en volmaakt geluk.

Inhoudsopgave

Inleiding

Waar het allemaal om draait

Wat is meditatie?

Algemene richtlijnen

Richtlijnen bij de ademhaling meditatie

Richtlijnen voor het mediteren op gevoelens

Richtlijnen voor het mediteren op de geest

Je meditatie onderwerpen opbouwen en afwisselen

De eerste 3 weken

De vierde week

De vijfde week

Na de vijfde week

Inleiding

Dit document heb ik in eerste instantie geschreven voor mensen die beginnen met meditatie. Maar ook voor gevorderden zal deze bron een betekenisvolle bijdrage leveren. Hoewel er veel is geschreven over meditatie en boeddhisme, is er ook veel verkeerde informatie verstrekt door schrijvers die denken kundig te zijn op dit gebied.

De bedoeling van deze verhandeling is, om op een eenvoudige wijze de meest essentiële basisaspecten van boeddhistische meditatie kort en bondig bij te brengen. Zo kan op een snelle en verantwoorde wijze, in hetzelfde licht met meditatie worden begonnen, zoals de Boeddha het werkelijk heeft onderwezen. In deze verhandeling wordt dus niet uitgeweid over diverse details van de boeddhistische Leer. Daarvoor kun je terecht op mijn website.

Mocht je vragen hebben, neem dan gerust even contact met mij op. Je kunt jezelf ook aanmelden voor de mailinglist Theravada Archief.

Waar het allemaal om draait

Om vrij van het lijden, van problemen, van moeilijkheden te zijn, draait alles om inzicht oftewel begrip. Begrip is het eerste item van het Achtvoudige Pad dat de Boeddha heeft onderwezen. Er kan geen waar inzicht zijn wanneer er begeerte is. Begeerte, egoïsme dus, beperkt de visie tot de eigen persoonlijke wereld. Begeerte (lobha) vormt de voorwaarde voor haat (dosa) en onwetendheid (moha). Haat, een aspect binnen de gevoelswereld (niet voor niets een van de vijf aggregaten), doet de geest 'borrelen' zoals water dat aan de kook is. De oppervlakte van kokend water weerspiegelt niets, er is geen helderheid. Wanneer er begeerte is, kun je geen controle over je gevoelens hebben en zal haat dus sneller de kop opsteken. Wijsheid is dan ver te zoeken en de voedingsbodem voor onwetendheid is dan sterk aanwezig. Onwetendheid is vooral te wijten aan de aanwezigheid van begeerte.

In elk geval moet goed begrepen worden dat begeerte, haat en onwetendheid geen op zichzelf bestaande zaken zijn, maar dat begeerte binnen het boeddhisme wordt aangeduid als de hoofdoorzaak van alle ellende. In het boeddhisme spreken we niet van een allereerste begin; alle dingen hebben altijd meerdere oorzaken.

Door begeerte gaan we onszelf identificeren met wat we waarnemen. Zoals gezegd zorgt begeerte voor egoïsme. Het 'ik' komt dan steeds tussenbeide met wat we zien, horen, ruiken, proeven, voelen, denken, en zal daardoor waarnemingen verdraaien en een verkeerd beeld van de realiteit opbouwen. We zijn dan 'zelfbewust', m.a.w. 'bewust van ik'. Bewustzijn heeft een functie, namelijk om objectief gewaar te zijn. Door de aanwezigheid van begeerte tijdens het zien, horen, etc., wordt er a.h.w. een zelfbewustzijn opgebouwd. Maar in de afwezigheid van begeerte tijdens het waarnemen, zal het bewustzijn kunnen functioneren zoals het hoort. In die toestand (in de afwezigheid van begeerte) is er sprake van objectief gewaarzijn. Dat is het licht van inzicht waarin we de dingen kunnen zien zoals ze werkelijk zijn. Dat is het doel en de manier waarop dit doel wordt nagestreefd.

Dat begeerte de hoofdoorzaak van het lijden is, en dat de wortel te vinden is in de zintuigen (het niet onder controle hebben ervan), daar laat de Boeddha geen onduidelijkheid over bestaan: "Maar waar ontstaat deze hunkering en waar wortelt deze zich? Overal in de wereld (van het oog, oor, etc.) waar hartstochtelijke en aangename dingen zijn, daar ontstaat deze hunkering en daar heeft het zich geworteld."

Het zou een voordeel voor je zijn wanneer je bovenstaande begrijpt. Maar als je bovenstaande slechts gedeeltelijk begrijpt of zelfs helemaal niet, maak je dan geen zorgen. De instructies voor meditatie die hierna volgen, zullen je uiteindelijk vast en zeker tot een diep begrip leiden.

Wat is meditatie?

Het Pali woord voor meditatie is bhavana en betekent 'mentale ontwikkeling'. Het is dus een proces, het is de beoefening van een pad dat leidt tot de opheffing van al het lijden.

De uitgangsbasis van meditatie is dat je zittend mediteert (op een kussentje, meditatiebankje, een stoel, etc.). In deze zittende meditatie leg je de basis om in je dagelijks leven dingen helderder te kunnen zien. Het is een soort basistraining voor het leven in de praktijk bij alles wat je doet. Naarmate je 'de basistraining' ontwikkelt, zal je oplettendheid in het dagelijks leven toenemen, je wordt zorgvuldiger, kritischer, onderzoekender van geest, etc. Doordat je dieper van geest wordt, verliezen de onbenulligheden de aandacht omdat je meer geïnteresseerd raakt in de essentiële dingen van het leven. Dat is de voorwaarde om de dingen te doen die gedaan moeten worden.

Algemene richtlijnen

Houding

Wie niet in een lotushouding kan zitten, kan gewoon op een stoel gaan zitten of op de knieën met een stevig kussen of een bankje ter ondersteuning. Als je niet comfortabel zit is het moeilijk jezelf te concentreren. Je moet gemakkelijk zitten maar de ruggengraat moet rechtop gehouden worden zonder slapte of overdreven stijfheid en je dient nergens tegenaan te leunen. De handen kunnen losjes op de schoot of op de benen worden gelegd. Een originele manier in het Theravada boeddhisme is dat de rechterhand met de rug op de palm van de linkerhand rust. Deze houding heeft overigens geen betekenis afgezien van het feit dat het een goede manier is om de armen te ontspannen. De ogen moeten gesloten zijn omdat anders je geest teveel wordt afgeleid door uiterlijke zaken; de lippen zijn gesloten en het puntje van je tong raakt het bovengehemelte om te voorkomen dat er steeds speeksel naar buiten stroomt.

De ademhaling meditatie als basis

Het is aan te bevelen om met de ademhaling meditatie te beginnen. Deze meditatie zorgt voor een betere concentratie en kalmte hetgeen de basis vormt voor elke andere meditatie.

Het onderwerp van meditatie kiezen

Zorg ervoor dat, wanneer je de zittende meditatie beoefent, het onderwerp altijd duidelijk is. Dit doe je door het onderwerp vóór aanvang voor jezelf duidelijk te stellen. In het dagelijks leven kun je op den duur meerdere toestanden (zoals gevoelens, de geest etc.) 'tegelijkertijd' beschouwen.

Loop niet te hard van stapel

Door in het begin veel te mediteren kun je onrustig worden. Besef ook goed dat er door meditatie heel wat blootgelegd wordt en dat dat naar buiten komt. Door in het begin veel te mediteren kan dat zoveel worden dat het moeilijk wordt om dat in een keer te verwerken. Een paar keer per dag plusminus 5 minuten de zittende meditatie te doen, is in het begin voldoende. Het tijdstip is niet belangrijk.

Omgaan met zaken die naar de oppervlakte komen

Wat diep in je geest is, komt naar de oppervlakte zodat je het kunt zien. Wanneer er troep naar boven komt, geeft dat geen prettig gevoel. Bedenk dan altijd dat het niet gaat om een gevoel, maar om de les... Wanneer je niets met vervelende gevoelens doet, zullen ze vanzelf in kracht afnemen. Je geest kan ook opstandig worden en allerlei negatieve ideeën aanvoeren. Doe er gewoon niets mee.

Jezelf geluk gunnen

Om voor jezelf en voor anderen een waardevol wezen te kunnen zijn, is het belangrijk dat je goed voor jezelf zorgt, zowel lichamelijk als geestelijk. Misschien fluistert je geest je in dat je geen aardig mens bent. Als je daar wat mee doet, dan zal deze negatieve neiging van de geest op den duur uitkomen. Zeg daarentegen wat vaker tegen jezelf: "Ik ben een aardig en lief mens." Misschien zeg je nu: "Maar ik bén geen aardig en lief mens." Stel jezelf dan de vraag: "Wil ik gelukkig zijn?" Wellicht is het antwoord hierop: "Ja". Deze wens is een eerste stap om aardig voor jezelf te zijn. Is het antwoord "Nee", wek dan de wil op om wél een gelukkig mens te willen zijn. Wil je het echt niet, dan kies je voor ellende en heeft meditatie geen enkele zin. Als je niet gelukkig wil zijn kan niemand iets voor je doen. Maar goed, alle dingen veranderen, dus ook de staat van de geest die zegt dat hij niet gelukkig wil zijn...

Richtlijnen bij de ademhaling meditatie

In deze sectie zullen we een belangrijke basis leggen voor 'de manier van mediteren'. De meeste aspecten gelden ook voor andere meditaties.

De adem volgen

Volg de adem vanaf het punt waar de adem de neus binnenkomt. Volg de adem tot in de onderbuik. Volg de adem vervolgens weer naar de neus waar de adem het lichaam verlaat. Op deze manier is er één object van meditatie, terwijl je tegelijkertijd niet gefixeerd bent op een stilstaand punt. Dat moet je altijd voorkomen omdat fixatie de geest vernauwt. Wanneer je gefixeerd bent op een punt, wordt hetgeen er omheen ligt uitgesloten. Door de op en neer gaande beweging van de adem zal je begrip omtrent de ware aard van dingen toenemen. Het komen en gaan van fenomenen (dingen, verschijningsvormen) dringt dieper tot je door. Verstandelijk weten we dat allemaal wel, maar zonder de juiste training blijft het vaak een zaak van het hoofd zonder dat het hart geraakt wordt. Door het opkomen en vergaan van dingen te zien, ontstaat er een begrip van de ware aard van dingen; pas als je die leegte van dingen inziet, kun je dingen loslaten. Wanneer je het werkelijk ziet, hoef je er geen moeite meer voor te doen om dingen los te laten; dat gebeurt vanzelf, op een natuurlijke manier. Op den duur zie je jezelf niet meer als een apart en op zichzelf bestaand individu, maar raak je 'geïntegreerd in een dynamisch geheel'. Je ziet jezelf dan meer als een onderdeel van een dynamisch proces waarin jezelf net zo dynamisch bent als al het overige in het leven. Misschien klinkt het vreemd of gek als ik zeg: "Het ik moet sterven", maar dat sterven van dat ik of ego is de belangrijkste stap om een volmaakt gelukkig mens te zijn.

Passief zijn

De geest dient passief te zijn. Er is niet een persoon die ademt, ook niet een persoon die er een bepaalde techniek op na houdt door iets te manipuleren. Dit is geen techniek of manipulatie, maar een methode. Het gaat om 'de manier van', weet je nog? Het is de manier van niet-dwang, van 'geen-begeerte'. Het is de bedoeling dat het ademen zich op een volkomen natuurlijke manier voltrekt. Dit bereik je door alle ideeën van 'ik' te verlaten en jezelf niet te identificeren met een handeling. Wees uitsluitend een passieve toeschouwer, niet een persoon die de ademhaling uitvoert. Het gaat er vooral om dat je 'de manier' gaat begrijpen, de manier van 'geen-begeerte' of 'zonder-begeerte zijn'.

Niet benoemen

Het zogenoemde 'labelen', het benoemen van constateringen moet worden vermeden, in tegenstelling tot wat vaak wordt onderwezen. Het gaat erom om te zien en te weten zonder daarbij gedachteprocessen op gang te brengen. Wanneer je naar een helder blauwe lucht kijkt, dan weet je dat de lucht helder blauw is. Het gaat om het direct zien, en niet om zien én denken of weten én labelen. Wanneer er onverwacht een kind oversteekt, dan is het van belang dat je remt en niet dat je denkt 'er steekt een kind over'. De handeling is dan spontaan en ontstaat dan niet vanuit een vooropgezet plan dat in het hoofd bekokstoofd wordt. Spontane handelingen komen niet uit het hoofd, maar uit het hart. Dit is wat we in het boeddhisme 'de ongeconditioneerde geest' noemen. Dit ongeconditioneerde is het doel in het leven, het is het Nibbana, een toestand waar geen komen en gaan van dingen is, dus ook geen lijden. Omdat we moeten leren om vanuit het hart te handelen, is het zo belangrijk dat we het benoemen van dingen juist achterwege laten.

Het ritme zien

Op den duur zie je een verschil van ritme in de ademhaling. Wanneer je kort of lang in- of uitademt, dan weet je dat. Hiermee wordt een basis gelegd om dingen en gebeurtenissen in het algemeen duidelijk te kunnen zien en te kunnen onderscheiden.

Het dagelijks leven

De meditatie dient in het dagelijks leven voortgezet te worden door er bijvoorbeeld goed op te letten hoe je waarneemt: passief, zonder begeerte, zonder dat er een persoon achter de handeling schuilt, zonder zelfidentificatie. De 'manier van' is van doorslaggevende aard voor het bereiken van verlichting. Iemand die op deze manier mediteert zal een radicale verandering ondergaan, want op deze manier zal het licht van inzicht gaan schijnen, zonder dat er iemand is die zegt: "Het is zus, het is zo."

Richtlijnen voor het mediteren op gevoelens

Gevoelens nemen een erg belangrijke plaats in die de kwaliteit van het mentale gebied sterk beïnvloeden. Ze hebben een functie, maar als de geest niet correct functioneert, functioneren de gevoelens ook niet correct. Er bestaat dan de kans dat we door gevoelens overweldigd worden en dat ons leven door gevoelens wordt beheerst. Om dit te voorkomen is het belangrijk te weten hoe gevoelens ontstaan.

Eenvoudig gezegd zijn er drie soorten gevoelens: aangename, onaangename en neutrale (of gelijkmoedige) gevoelens. Wanneer onze zintuigen krijgen wat ze begeren, ontstaat er een aangenaam gevoel; krijgen ze dat niet, dan ontstaat er een onaangenaam gevoel in de vorm van frustratie, teleurstelling, depressie of zelfs woede. Gevoelens ontstaan a.d.h.v. voorkeur en afkeer. Daarom kunnen gevoelens niet bestaan zonder bewustzijn. Wanneer het bewustzijn egocentrisch geladen, m.a.w. als het zelfbewustzijn dominant is, zullen de gevoelens eveneens een dominantere rol gaan spelen. Hoe meer begeerte er is, hoe meer zelfbewustzijn, hoe heviger de gevoelens zullen zijn. Zo zien we dat de hoofdoorzaak van deze ellende nog steeds begeerte is.

Om gevoelens de baas te worden, moet je leren om ernaar te kijken, net als een poortwachter die ziet welke mensen naar binnen gaan en welke mensen naar buiten gaan. Zodra er een aangenaam, onaangenaam of neutraal gevoel ontstaat, dien je het als zodanig te herkennen. Hoewel het object van meditatie de gevoelens zijn, is er niet een persoon die op zoek is naar een gevoel. Mediteer altijd zonder verwachtingen. Je moet leren om naar gevoelens te kijken en er verder niets mee te doen. Op den duur zul je met het oog van wijsheid zien, dat je slechts een stroom van gebeurtenissen gadeslaat, gebeurtenissen die opkomen en weer moeten vergaan. Dat is hun ware aard, net zoals de ademhaling. Alle gevoelens, alle verschijnselen moeten weer verdwijnen zoals een streep op het wateroppervlak.

Richtlijnen voor het mediteren op de geest

Wanneer de geest in een staat van begeerte verkeert, moet je dat gewaar zijn en ook wanneer die afwezig is. Op dezelfde wijze moet je objectief opmerken wanneer de geest in een toestand van haat, begoocheling of stabiliteit is of juist niet en (na voldoende oefening) moet je de staat van vrijheid en onvrijheid van de geest opmerken. Het opkomen en verdwijnen van gedachten, emoties en sentimenten, of enige andere staat die invloed heeft op de geest, moet zorgvuldig opgemerkt, herkend en begrepen worden wanneer hij zich voordoet. Door alle toestanden van de geest te kennen, kom je tot het begrip: 'Er zijn alleen gedachten of denkprocessen, maar er is geen aanwijzing dat er een denker bestaat. Het denken ontstaat vanwege bepaalde omstandigheden; wanneer de omstandigheden ophouden te bestaan, gebeurt dat ook met de gedachte en meer is het niet.' Indien de geest op de juiste manier ontwikkeld wordt, brengt hij zegen en geluk tot stand, maar indien veronachtzaamd, komt hij eindeloos in moeilijkheden, want een wankele geest is zwak en ineffectief. Om deze reden oefenen verstandige mensen hun geest zo grondig als pikeurs hun paarden. De natuurlijke toestand van de geest zou zuiver zijn indien hij niet werd vervuild door zintuiglijke indrukken. Het oefenen van indachtigheid is bedoeld om verder verderf van de geest tegen te gaan en onzuiverheden die er tot dusver ingeslopen zijn te verwijderen. De geest die waarlijk geschoond is van hinderlijke geestestoestanden is als een heldere spiegel.

Je meditatie onderwerpen opbouwen en afwisselen

Hierna volgt een advies voor mensen die beginnen met meditatie. Het aantal weken dat genoemd wordt, is een voorbeeld waar men in het algemeen van uit kan gaan.

De eerste 3 weken

Aan te raden is om de eerste 3 weken alleen te mediteren op de ademhaling. Tweemaal per dag een minuutje of 5 is voldoende. Uiteraard speelt de oplettendheid in het dagelijks leven ook een rol.

De vierde week

In de vierde week combineer je de ademhaling meditatie met de meditatie op de geest. Mediteer bijvoorbeeld 's morgens op de ademhaling en 's avonds op de geest of andersom. Wanneer de geest te opstandig wordt, is het verstandig om de meditatie op de geest wat te reduceren. Is het reduceren nodig, spreid deze meditatie dan gewoon uit over twee of meerdere weken. Hierdoor wordt de meditatie niet te heftig en wordt het edele werk tóch gedaan[1].

De vijfde week

In de vijfde week (er van uitgaande dat er niet gereduceerd is in de vierde week) wissel je de onderwerpen weer af en mediteer je op de ademhaling en op gevoelens. Ook hier geldt, wanneer de gevoelens te heftig worden, het verstandig is om de meditatie op de gevoelens te reduceren, net zoals in de vierde week. Ook hier kun je dan je meditatie het beste uitspreiden over een langere periode.

Na de vijfde week

Na de eerste weken kun je de duur van de meditatie langzaam wat gaan uitbreiden, maar bedenk altijd dat het uiteindelijk niet om de duur van een meditatie gaat, maar om de kwaliteit ervan.

Na de vijfde week (er van uitgaande dat er niet gereduceerd is in de vierde en vijfde week) kun je je meditatie onderwerpen om de paar dagen wat vaker afwisselen met de meditatie op de ademhaling, de geest, gevoelens. Zoals je ziet, is de ademhaling meditatie steeds een onderdeel van je dagelijkse training. Dit is voor beginners erg belangrijk. Hierdoor blijf je de belangrijkste basis trainen.

Door de onderwerpen af te wisselen wordt meditatie leuker en raak je niet gefixeerd op bepaalde onderwerpen. Bovendien is het belangrijk dat je inzicht in verscheidene fenomenen gelijkmatig toeneemt. Zo kun je er stap voor stap vertrouwt mee raken.

Voor gevorderden is het belangrijk dat zij ook onderwerpen van de Dhamma bespiegelen, maar deze verhandeling strekt niet tot dat doel.

Om meditatie echt een succes te laten zijn, is het nodig om een moreel leven te leiden en kennis op te doen over hoe inzicht ontwikkeld wordt. De beschrijving van het boeddhistisch Edel Achtvoudige Pad zal hiervoor een essentiële bijdrage leveren. Kijk bij Ariya Atthangika Magga in het Boeddhistisch Woordenboek. Dhp183-185 en Dhp296-301 zijn ook een heel goede documenten waarin je de belangrijkste basisprincipes leert.

Eindnoten

[1] De reden waarom ik in de vierde week het advies geef om op de ademhaling en op de geest te mediteren en niet op de ademhaling en de gevoelens, is, dat de geest vaak gevoelens creëert. Om gevoelens te begrijpen, is het belangrijk te zien hoe de geest werkt.

Document info
RegID Div015
Bijgewerkt 22 juni 2020 09:08:45
Auteur Peter van Loosbroek — Ananda
Locatie www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright Zie voor gebruik van deze tekst www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overig Geen