Wat zijn mentale associaties?

Vaak worden mentale associaties uitgelegd als het onbewust verbinden van de ene gedachte met de andere. Maar vanuit boeddhistisch perspectief gezien beslaat het begrip mentale associaties een veel breder gebied dan alleen gedachten.

Het mentale gebied is in de boeddhistische Leer gedefinieerd als gevoelens (vedanā), waarnemingen (saññā) mentale formaties (saṅkhāra) en bewustzijn (viññāṇa). Mentale associaties betreft de verbanden tussen deze gedefinieerde groepen.

Deze groepen omvatten dus ook gedachten, herinneringen, ervaringen, boosheid, zorgelijkheid, onrust, kalmte, vreugde, een visie, een innerlijke stem etc. Kortom: elke mentale staat die kan opkomen/ontstaan (uppajjati). Al deze fenomenen kunnen onderlinge verbanden hebben. Het vastgrijpen (upādāya), het reageren erop, het voeding (āhāra) geven, leidt tot toename (papañca), tot het geconditioneerde (saṅkhata). Zo raakt de geest dus steeds voller waardoor hij steeds slechter gaat functioneren, want een volle geest kan niet bevatten, niet begrijpen. Mentale associaties oftewel mentale activiteiten, moeten daarom tot rust gebracht worden (sabbasaṅkhārasamathāya). In boeddhistische meditatie is het dan ook van groot belang dat alle staten van de geest (citta) goed gezien en begrepen worden waarin aandacht (āvajjana) de vooraanstaande rol heeft omdat aandacht de eerste fase is in de cognitieve opeenvolgingen. Het beschouwen van de geest (cittānupassanā) is één van de fundamenten van indachtigheid (sati).

Wie zich wil verdiepen in de boeddhistische Leer dient te begrijpen dat er niet één enkel fenomeen is — fysiek of mentaal — dat op zichzelf kan bestaan. Met andere woorden: het ene ding ontstaat uit het andere ding. Alles wat ontstaat, is afhankelijk van een voorwaardelijke conditie (paccaya) ontstaan (er gaat altijd iets aan vooraf). Daarom zegt de Boeddha dat een allereerste begin van dingen niet waarneembaar is. Mentale associaties zijn allemaal reacties op reacties.