Boeddhisme — De vijf hindernissen

Pañca nivarana

Een eenvoudige uitleg over de vijf hindernissen (pañca nivarana) die onze geestelijke ontwikkeling ernstig blokkeren.

Inhoudsopgave

Hindernissen die de mentale ontwikkeling blokkeren

Zintuiglijke verlangens

Kwade wil

Luiheid en traagheid van geest

Rusteloosheid en zorgelijkheid

Twijfel

Wegwijzer

Aanvullende ondersteuning

Deze pagina is een Aanvullende ondersteuning voor: Satipatthana — Boeddhisme — De meditatie van indachtigheid.

De vijf hindernissen vormen een onderdeel van de 4e contemplatie van de satipatthana training: Indachtigheid van mentale objecten — Dhamma nupassana.

Woordenboek

In het woordenboek vind je meer belangrijke informatie over dit onderwerp. Kijk bij pañca nivarana.

Meer details

Volg de links van de Pali termen van elk van de hindernissen voor meer technische en gerelateerde informatie. Voor meer, zie ook rubriek Meer over deze serie.

Meer over deze serie

Meer pagina's en informatie over deze serie, zie Boeddhisme — De Leer van de Boeddha.

Hindernissen die de mentale ontwikkeling blokkeren

Er zijn vijf hindernissen (pañca nivarana) die onze geestelijke ontwikkeling ernstig blokkeren:

  1. zintuiglijk verlangen (kamacchanda);
  2. kwade wil (vyapada);
  3. luiheid en traagheid (thina middha);
  4. rusteloosheid en bezorgdheid (uddhacca kukkucca);
  5. sceptische twijfel (vicikiccha).

Zintuiglijke verlangens

kamacchanda

Zintuiglijke verlangens, hartstocht, hunkeren, zijn verschillende uitdrukkingen die allemaal hetzelfde vuur uitdrukken: het vuur van hartstocht, de zintuiglijke hartstochten die steeds op jacht zijn naar bevrediging, dan weer hier, dan weer daar. Zintuiglijke verlangens hebben betrekking op wat de ogen willen zien, de oren willen horen, de neus wil ruiken, de tong wil proeven en de tastzin wil voelen. De hindernis van zintuiglijk verlangen houdt ook de honger naar hartstochten in zoals afgunst, jaloezie, bezitsdrang, trots, arrogantie en verwaandheid hetgeen mentale toestanden zijn.

Zintuiglijke verlangens zijn doordrongen met persoonlijke voorkeuren. Als je kijkt, luistert etc. met verwachtingen, met ideeën en verlangens, dan zul je niet helder kunnen waarnemen en begrijpen wat er zich werkelijk voordoet omdat je jezelf beperkt tot datgene wat je voorkeur heeft. Verlangen met de zintuigen als kanaal is vergelijkbaar met een kom water met kleurstof. Zelfs als je goede ogen hebt zou je weinig zien door dat water. Als het water in beroering zou worden gebracht (vergelijk met hartstochten), zou het weerkaatsend vermogen vervormd worden, net als de geest die beheerst wordt door zintuiglijke prikkeling oftewel indrukken. Bij het beoefenen van meditatie dient men wanneer er als gevolg van zinnelijk gekleurde voorwerpen of vanwege bezoedelingen van de geest sensueel verlangen opkomt, dit onmiddellijk op te merken en te onderkennen: 'Dit is een sensueel verlangen', en het met niets dan aandacht te observeren. Dan denk je na over het hoe het verlangen ontstond en hoe het losgelaten kan worden of hoe er een eind aan kan worden gemaakt en hoe voorkomen wordt dat het zich in de toekomst weer voordoet.

Door deze instructies leren we dingen te herkennen voor wat ze werkelijk zijn en leren we zien hoe ze opkomen en verdwijnen, hoe ze onder controle kunnen worden gehouden en hoe je kan voorkomen dat ze opnieuw ontstaan. Door herhaald oefenen en voortdurend observeren krijg je er ervaring in om je te bevrijden van sensuele verlangens en andere mentale onzuiverheden. Om verheven waarheid te begrijpen, moet de geest niet belemmerd worden door dergelijke vervormende invloeden. Wanneer deze helderheid wordt bereikt, wordt een beeld niet voor de realiteit gehouden, noch wordt de realiteit vervangen door een gedachte of idee.

Kwade wil

vyapada

Kwade wil is een andere hindernis waardoor geestelijke groei wordt belemmerd. Kwade wil valt onder de categorie 'haat' want ook een lichte vorm van kwade wil kan uitlopen van lichte vijandigheid tot zuivere haat. Kwade wil is een ernstig obstakel want het is de tegenstelling van goede wil, vriendelijkheid, bescheidenheid, welwillendheid, mededogen etc. Hij werkt een kalme en evenwichtige geestestoestand ernstig tegen waardoor geestelijk goed functioneren wordt belemmerd. Daarom blokkeert kwade wil wijsheid om te groeien; hij vervormt je visie en verhindert de geest de waarheid in welke situatie dan ook te ontdekken. Kwade wil werkt verdeeldheid in de hand, zowel ten opzichte van je eigen geestestoestand als ten opzichte van anderen.

Begrip is sterk afhankelijk van de beheersing van je geest die vrij van boosheid en opwinding moet zijn. Het wordt tegengegaan door je te oefenen in liefdevolle vriendelijkheid en mededogen waardoor de geest rustig en buigzaam wordt. Het zijn onmisbare aspecten in de training tot volledige ontwaking.

Luiheid en traagheid van geest

thina middha

Luiheid en traagheid houden verband met starheid van geest, depressie en indolentie. Wanneer de geest star en willoos wordt, is het heel moeilijk helderheid van geest te verkrijgen. Het kan je erg ontmoedigen waardoor je overal tegenop gaat zien. Wie lui van geest is en niet verstandig nadenkt over de essentiële dingen van het leven, zal nooit een juiste kijk op bepaalde zaken krijgen. Iemand die op die manier onnadenkend door het leven gaat, moet geen geluk verwachten.

Luiheid of traagheid van geest, verzwakken de aandacht en het vermogen tot nadenken. Deze geestelijke verdoving of slaperigheid leidt tot dagdromen.

Rusteloosheid en zorgelijkheid

uddhacca kukkucca

Rusteloosheid en zorgelijkheid verontrusten de geest en werken de ontwikkeling van kalmte en inzicht tegen. Een rusteloze geest neigt ertoe zich zorgen te maken en deze vicieuze cirkel kan alleen doorbroken worden door de aanwezigheid van de hindernis te onderkennen, deze opmerkzaam te observeren en na te denken over het geringe belang dat het heeft om daarmee door te gaan.

Rusteloosheid en zorgelijkheid nemen bezit van je geest wanneer de gemoedsrust verdwenen is. De remedie is om te leren je niet druk te maken, want het is weggegooide tijd voor wat betreft de geestelijke ontwikkeling (of wat dan ook). Het beste antwoord is, te bedenken hoe je de zaak weer in het reine kunt brengen.

Door je druk te maken over iets, zal je rusteloosheid juist alleen maar uitbreiden. Enerzijds doordat je er zelf voor kiest die weg te begaan. Anderzijds word je onrustiger omdat moeilijke situaties niet oplossen door je druk te maken.

Met het zorgvuldig verwijderen van deze hindernis kun je je aandacht weer richten tot het onderwerp zodat kostbare energie niet onnodig wegvloeit. Succes op welk gebied van het leven dan ook komt nooit door getob, maar door op te letten wat je wel en wat je niet moet doen.

Twijfel

vicikiccha

Twijfel ontstaat meestal bij het ontbreken van kennis of door gebrek aan informatie. Zodra je iets inziet en begrijpt verdwijnt twijfel volledig. In geloofskwesties is het mogelijk dat een boeddhist twijfel kent ten aanzien van zijn geloofsovertuigingen, van het pad dat de Boeddha onderwezen heeft en het volbrengen ervan, van vroegere levens of ten aanzien van wat dan ook. Maar omdat het een pad is dat universele waarheden omvat die levensvatbaar zijn (het lijden, de oorzaak van lijden, de opheffing van lijden en het pad dat leidt naar de opheffing van lijden), behelst twijfel hier alle dingen in het algemeen.

Het is goed om te beginnen met twijfels of terughoudendheid want die aanvankelijke twijfel werkt als een uitdaging voor een onderzoekende geest. Een dergelijke twijfel is een aanmoediging voor het onderzoeken van de feiten en het speuren naar de achterliggende waarheid. De Boeddha moedigde altijd een diepgaand onderzoek aan; voor een blindelings volgen van zijn pad had hij geen waardering. Wanneer je de werkelijkheid door eigen onderzoek hebt ontwaard, wordt de twijfel volledig weggenomen. Een gezonde scepsis is dus nuttig.

Aan de andere kant impliceert sceptische twijfel een ongegrond vooroordeel dat onderzoek tegenhoudt, een vorm van twijfel die niet wil weten. Als deze toestand sterk aanwezig is, kan men weinig doen totdat de onbestendigheid die het leven eigen is voor de onvermijdelijke veranderingen zorgt en er zich opnieuw een gelegenheid voordoet.

Tip Vergeet niet de Wegwijzer voor deze pagina te raadplegen.

Document info
RegID boeddhisme-002-10
Bijgewerkt 25 september 2020 21:33:25
Auteur Peter van Loosbroek — Ananda
Locatie www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright Zie voor gebruik van deze tekst www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overig Geen