Boeddhisme — De meditatieve verdiepingen

Jhana

Jhana is een bewustzijnsstaat die wordt bereikt middels meditatie, vandaar we het ook wel 'meditatieve verdieping' noemen. De Boeddha onderwijst acht jhana's, maar doorgaans wordt gesproken over vier jhana's omdat de laatste vier van heel subtiele aard zijn. In de Abhidhamma wordt zelfs gesproken over de negende jhana met verwijzing naar Nibbana. Dat is omdat het verwerven van de lagere jhana's niet toereikend is voor volledige bevrijding.

Inhoudsopgave

Inleidng

De jhana's en de vijf hindernissen

Twee paden

De jhana's met de daarbij behorende sferen

De standaardtekst

Jhana 1-4

Jhana 5

Jhana 6

Jhana 7

Jhana 8

Conclusie

Inleidng

Dit onderwerp is niet echt geschikt voor mensen die pas met het boeddhisme bekend zijn. Om deze materie te begrijpen dien je o.a. bekend te zijn met de volgende aspecten:

Het begrijpen van de hierboven genoemde onderwerpen, is belangrijker dan het begrijpen van de jhana's. Echter, als je weet wat jhana is en hoe het werkt, is dat een voordeel.

De jhana's en de vijf hindernissen

Jhana staat voor 'meditatieve verdieping'; 'opgaan'. Het verwijst hoofdzakelijk naar de vier meditatieve verdiepingen van de fijnstoffelijke sfeer (rupa jjhana of rupavacara jjhana, zie avacara). Jhana duidt op de graad van de zuiverheid van bewustzijn. Zij worden verworven door de volledige verwerving van concentratie (appana samadhi; samadhi) gedurende de volledige — hoewel tijdelijke — uitschakeling van de vijfvoudige zintuigactiviteit.

Tijdens de staat van jhana zijn de vijf hindernissen (pañca nivarana) slechts tijdelijk verdreven. Zelfs de volledige beheersing van alle acht de jhana's kan de hindernissen niet voorgoed verdrijven.

De jhana's zijn niet toereikend voor de realisering van arahatschap. De hindernissen zijn bezoedelingen. Rusteloosheid (uddhacca) is de negende band (saññojana) van de tien banden die doorgekapt moeten worden. Strikt gesproken zijn de hindernissen daarom pas allemaal en definitief verdwenen juist voordat arahatschap gerealiseerd wordt.

Twee paden

Er zijn twee paden of 'voertuigen' (yana) om Nibbana te verwerkelijken: door het voertuig van de ontwikkeling van concentratie (samathayana) dat gevolgd wordt door het voertuig van de ontwikkeling van inzicht (vipassanayana).

De meditator die begint met de ontwikkeling van concentratie (samatha) kan eerst een van de acht wereldse (lokiya) jhana's ontwikkelen en vervolgens dat niveau van concentratie als basis gebruiken. Vervolgens met de ontwikkeling van inzicht (vipassana) beginnen om wijsheid (pañña) te ontwikkelen met betrekking tot de realiteit van mentale en fysieke verschijnselen.

Hij kan ook de jhana-factoren (jhananga) gebruiken als object van meditatie om hun vergankelijkheid (anicca), lijden (dukkha) en niet-zelf (anatta) te onderzoeken. M.a.w.: de jhana-factoren ruimen de vijf hindernissen op, maar de jhana-factoren op zich, zijn nog steeds geconditioneerde fenomenen. Onthoud dus, dat het doel het ongeconditioneerde (asankhata) is.

Andere meditators zullen vanaf het begin alleen inzicht meditatie beoefenen totdat ze wijsheid verwerven. Tijdens hun spirituele reis zullen diepe niveaus van concentratie ontstaan die bovenwerelds (lokuttara) zijn. Dit verwijst naar het pad en de vrucht van de sotapanna, sakadagami, anagami en arahat.

Zie ook bhavana.

De jhana's met de daarbij behorende sferen

De arahat heeft alle acht de jhana's verworven. De Boeddha onderwijst acht jhana's, maar doorgaans wordt gesproken over vier jhana's omdat de laatste vier van heel subtiele aard zijn. In de Abhidhamma wordt zelfs gesproken over de negende jhana met verwijzing naar Nibbana. Dat is omdat het verwerven van de lagere jhana's niet toereikend is voor volledige bevrijding. Juiste concentratie mag dan wel de laatste factor van het Edel Achtvoudige Pad zijn, maar concentratie alleen kan niet tot arahatschap leiden. Vergeet niet dat daar juist begrip (samma ditthi) voor nodig is.

Hoe dan ook, de staat van bewustzijn, is er een van alertheid en helderheid. Deze hoge graad van concentratie wordt gewoonlijk ontwikkeld door de beoefening van een van de 40 onderwerpen van kalmte meditatie (samatha kammatthana, zie bhavana). Vaak worden de 4 onstoffelijke sferen (arupayatana) ook de meditatieve verdiepingen van de onstoffelijke sfeer (arupa jjhana of arupavacara jjhana) genoemd. Voor sfeer wordt ook wel het woord 'loka' gebruikt.

Jhana's fijnstoffelijke sfeer — rupa jhana's

In de fijnstoffelijke sfeer (rupavacara of rupa loka) zijn de jhana's: 1e jhana (pathamajjhana); 2e jhana (dutiyajjhana); 3e jhana (tatiyajjhana); 4e jhana (catutthajjhana).

Jhana's onstoffelijke sfeer — arupa jhana's

In de onstoffelijke sfeer (arupavacara of arupa loka) zijn de jhana's: 5e jhana — de sfeer van oneindige ruimte (akasanañcayatana); 6e jhana — de sfeer van oneindig bewustzijn (viññanañcayatana); 7e jhana — de sfeer van niets-heid (akiñcaññayatana), 8e jhana — de sfeer van noch waarnemen noch niet waarnemen (n'eva sañña nasaññayatana).

De standaardtekst

Hierna volgt een beschrijving van de jhana's met de tekst zoals die vaak in de sutta's voorkomt:

Jhana 1-4

Noot[1]

"En wat, monniken, is juiste concentratie (samadhi)? Hier (idha) gaat en verblijft (viharati) een monnik, vrij van zintuiglijke dingen, vrij van karmisch onheilzame zaken, in de eerste meditatieve verdieping, die gepaard gaat met aanvangende gedachten (vitakka) en aanhoudende gedachten (vicara) en die vervuld is van vreugdevolle interesse (piti) en geluk (sukha), geboren uit onthechting (vivekaya)[2]."

"Dan, met het afnemen van aanvangende gedachten (vitakka) en aanhoudende gedachten (vicara), door het verkrijgen van innerlijke kalmte (passaddhi) en geestelijke eenheid (ekaggata), gaat en verblijft hij in de tweede meditatieve verdieping, die vrij is van aanvangende gedachten en aanhoudende gedachten, maar vervuld is van vreugdevolle interesse (piti) en geluk (sukha), geboren uit onthechting."

"Met het verdwijnen van vreugdevolle interesse (piti), verblijft hij in gelijkmoedigheid (upekkha vedana)[3], indachtig (sati) en helder van begrip (sampajañña); en hij ervaart in eigen persoon die zegen waarvan de edelen van geest zeggen: 'Gelukkig leeft hij, die gelijkmoedig en indachtig is.' Aldus gaat en verblijft hij in de derde meditatieve verdieping."

"Na het opgeven van geluk (sukha) en pijn (dukkha), en met de hieraan voorafgaande verdwijning van vreugdevolle interesse (piti) en smart (domanassa), gaat en verblijft hij in de vierde meditatieve verdieping die noch geluk noch pijn kent, die gezuiverd is door gelijkmoedigheid (upekkha) en indachtigheid (sati)."

Jhana 5

"Door het totaal te boven komen van het waarnemen van materie, hoe dan ook, en door het verdwijnen van zintuiglijke reacties en geen acht slaand op de verscheidene waarnemingen, met het idee 'ruimte is oneindig', bereikt hij de sfeer van oneindige ruimte (akasanañcayatana) en verblijft (viharati) daarin."

Een toelichting op deze 5e jhana:

Met de 'waarnemingen van materie' (rupa sañña), worden de meditatieve verdiepingen van de fijnstoffelijke sfeer bedoeld, zowel als die objecten zelf (...). (Vis.M. 10: 1).

Met 'waarnemingen van zintuiglijke reacties' (patigha sañña) worden die waarnemingen bedoeld die opgekomen zijn vanwege de inslag in de zintuigorganen zoals het oog etc., en de zintuigobjecten zoals zichtbare dingen etc. Deze zijn een naam voor het waarnemen van zichtbare objecten, zoals dat gezegd wordt in Jhana Vibh.): "Wat zijn de waarnemingen van zintuiglijke reacties? Het zijn de waarnemingen van zichtbare objecten, geluiden, etc." — Zij bestaan voor iemand die zelfs de 1e meditatieve verdieping is ingegaan, niet langer meer in de zin van waar en werkelijk, etc., want op zo'n moment functioneert het vijfvoudig zintuiglijk bewustzijn niet langer meer. Desalniettemin, moet dit begrepen worden in de zin dat deze onstoffelijke verdieping geprezen wordt met de bedoeling het streven ernaar aan te sporen. (Vis.M. 10: 16).

'Waarnemingen van verscheidenheid' (nanatta sañña) zijn de waarnemingen die in de verschillende velden opkomen, oftewel de verscheidene waarnemingen. Hiermee worden, volgens Vis.M. 10: 20, de vele ontelbare waarnemingen buiten de meditatieve verdiepingen bedoeld.

Jhana 6

"Door het totaal te boven komen van de sfeer van oneindige ruimte, en met het idee 'oneindig is bewustzijn', bereikt hij de sfeer van oneindig bewustzijn (viññanañcayatana) en verblijft hij daarin."

Jhana 7

"Door het totaal te boven komen van de sfeer van oneindig bewustzijn, en met het idee 'er is daar niets', bereikt hij de sfeer van niets-heid (akiñcaññayatana) en verblijft hij daarin."

Jhana 8

"Door het totaal te boven komen van de sfeer van niets-heid, bereikt hij de sfeer van 'noch waarnemen noch niet waarnemen' (n'eva sañña nasaññayatana), en verblijft hij daarin."

Conclusie

Aldus is de 1e meditatieve verdieping vrij van vijf dingen — de vijf hindernissen (pañca nivarana) en vijf dingen zijn dan aanwezig (de meditatieve factoren oftewel de jhana-factoren, jhananga). Wanneer de monnik de 1e jhana verwerft, dan is verdwenen: 1. zintuiglijk verlangen; 2. kwade wil; 3. luiheid en traagheid; 4. rusteloosheid en bezorgdheid; 5. twijfel. En er zijn aanwezig: aanvangende gedachten (vitakka); aanhoudende gedachten (vicara); vreugdevolle interesse (piti); geluk (sukha); en geestelijke eenheid (ekaggata).

In de 2e meditatieve verdieping zijn aanwezig: vreugdevolle interesse, geluk en geestelijke eenheid.

In de 3e: geluk en geestelijke eenheid.

In de 4e gelijkmoedigheid (upekkha) en geestelijke eenheid.

De vier verdiepingen van de onstoffelijke sfeer, (zie boven jhana 5-8) behoren, strikt gesproken, nog steeds tot de 4e jhana, omdat zij dezelfde twee factoren bevatten (upekkha en ekaggata). Dat is nog steeds niet het ongeconditioneerde (asankhata) oftewel Nibbana. De 4e fijnstoffelijke jhana is wel de basis of het kardinaal startpunt (padaka jhana) voor de verwerving van de hogere spirituele krachten (abhiñña).

In de Abhidhamma wordt gewoonlijk een vijfvoudige in plaats van een viervoudige divisie van de meditatieve verdiepingen gebruikt: de 2e meditatieve verdieping (jhana) heeft nog steeds de factor 'aanhoudende gedachten' (vicara) — maar dan zonder aanvangende gedachten (vitakka) — terwijl de 3e, 4e en 5e corresponderen met de 2e, 3e en 4e respectievelijk van de viervoudige divisie. (Zie Tabel I, 9-13). Deze vijfvoudige divisie is gebaseerd op teksten als A08-063.

Voor de 8 meditatieve verdiepingen als onderwerpen voor de ontwikkeling van inzicht (vipassana), zie samatha vipassana. Volledige details staan in Vis.M. 4-10.

Jhana duidt in haar meest brede zin (bijvoorbeeld als een van de 24 voorwaarden, zie paccaya) op elke, zelfs tijdelijke of zwakke verdieping van de geest, wanneer die gericht wordt op een enkel object.

Jhana is een 'geconditioneerde toestand' en daarom ontoereikend voor verlichting. Het is een voorwaarde om verlichting te bereiken, maar Nibbana zelf is het ongeconditioneerde (asankhata). Daarom wordt in de Abhidhamma verwezen naar een negende 'jhana'.

Zie ook

Eindnoten

[1] Voor meer uitleg, raadpleeg jhana.

[2] Voor toelichting, zie Viveka — Boeddhisme — Onthechting volgens de Niddesa.

[3] In de 3e jhana heeft gelijkmoedigheid betrekking op een gelijkmoedig gevoel (upekkha vedana): '(...) en hij ervaart in eigen persoon die zegen (...)', oftewel 'gevoel'. De gelijkmoedigheid in gevoel is een essentiële basis voor helder begrip (sampajañña) omdat iemand zich dan niet meer laat leiden door gevoel. Gevoelens kleuren de visie namelijk erg in. Echter, ook een gelijkmoedig gevoel verandert (waardoor lijden ontstaat) en moet daarom dus ook worden losgelaten. Pas in de 4e jhana is de upekkha van de hoogste esthetische kwaliteit aanwezig.

Document info
RegID leer-003-59-meditatie
Bijgewerkt 10 april 2022 19:34:30
Auteur Peter van Loosbroek — Ananda
Locatie www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright Zie a.u.b. copyright www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overig Geen