Boeddhisme — Aandacht het werk laten doen

Indachtigheid als het kardinale startpunt voor alle goede dingen. Bij zowel eenvoudige zaken als op de weg naar absolute bevrijding van lijden.

Inhoudsopgave

Het kardinale startpunt voor alle goede dingen

De allerbelangrijkste basis in boeddhistische meditatie

Niet tellen, maar de aandacht trainen

Helder begrip

Waarom aandacht een vooraanstaande rol inneemt

Meer algemene toelichting

Het kardinale startpunt voor alle goede dingen

Bij alles wat wij doen speelt aandacht/indachtigheid (sati) een cruciale rol. Als er geen aandacht is, is dat nadelig. Is er wel aandacht, dan is dat voordelig. Het voordeel en het nadeel beperkt zich niet alleen tot je eigen wereld, maar strekt zich ook uit tot de wereld van anderen. De scheidslijn tussen de interne en de externe wereld is niet zo breed als dat we misschien denken. In werkelijkheid bestaan deze twee werelden niet los van elkaar.

Het is niet zo moeilijk te bedenken dat aandacht altijd en overal belangrijk is. Toen ik nog een jong ventje was, dacht ik weleens: 'Als ik niet oplet gaat het fout, bij alles en overal. Dus ga ik goed opletten.' Als je een auto bestuurt en je let niet op, kun je een flink ongeluk veroorzaken. En zelfs als onoplettende voetganger kun je een hoop ellende veroorzaken, zowel voor jezelf als voor anderen. Als je je werk met aandacht uitvoert zal jij, en vaak ook anderen, daar voordeel bij hebben. In aandachtig zijn zit geen enkel nadeel, alleen maar voordelen.

Wanneer je aandachtig bent bij alles wat je doet, wordt daarmee de kwaliteit van je handelen naar een hoger niveau getild. Naast de gewone dagelijkse dingen die je doet, wordt ook op moreel gebied je fysieke handelingen zuiverder, je spraak wordt zuiverder, en zelfs je denken wordt zuiverder. Uiteindelijk leidt het aandachtig zijn naar het hoogste doel in het leven: bevrijding van lijden.

Eenvoudig gezegd, is aandacht of indachtigheid het kardinale startpunt voor alle goede dingen. Als we ons dit gewaar zijn en ons oefenen in een leven waarin aandachtigheid een centrale plek heeft gekregen, is dat het begin van een radicale verandering.

De allerbelangrijkste basis in boeddhistische meditatie

Aandacht is de allerbelangrijkste basis in de boeddhistische meditatie, ongeacht het onderwerp van meditatie. Om deze aandacht goed te trainen, wordt in beginsel de ademhaling als object (onderwerp) van meditatie gebruikt. De ademhaling is een makkelijk onderwerp waardoor de aandacht het best geoefend kan worden.

Niet tellen, maar de aandacht trainen

Wanneer het niet zo goed wil lukken om de aandacht bij de ademhaling te houden, wordt vaak (verkeerd) onderwezen om de ademhaling te tellen. Deze verkeerde methode is omdat er onvoldoende helder begrip is omtrent de 'pure' instructies van de Boeddha. Mensen verzinnen er dan vaak wat bij. Toch, als we objectief kijken naar de woorden van de Boeddha wat hij onderwijst, is het heel simpel. Maar daarnaast dient er ook, zoals ik aangaf, helder begrip te zijn. Hier kom ik zo meteen op terug.

In de meest belangrijke toespraken zoals M118 en D22, zegt hij omtrent de training in oplettendheid met betrekking tot de ademhaling:

"Altijd indachtig ademt hij in, indachtig ademt hij uit."

Het moet goed begrepen worden dat het steeds gaat om het trainen van de aandacht. Dat is het doel.

Met de woorden 'altijd indachtig' benadrukt de Boeddha het doel, hetgeen louter aandacht/indachtigheid is, niets meer, dus voeg er niets aan toe. Je aandacht bij de ademhaling houden is natuurlijk ook belangrijk, maar dat is niet hét doel op zich. Hét doel is de aandacht trainen, het naar een hoger niveau tillen. Wanneer je door middel van een truuk zoals het tellen, je aandacht beter bij de ademhaling kunt houden, dan komt dat niet door een betere aandacht, maar door de toegepaste truuk... Zo kan dit de schijn wekken dat je aandacht verbeterd is, maar dat is niet zo. Aandacht wordt niet verbeterd door een truuk toe te passen. Hierdoor schiet je dus aan het feitelijke doel voorbij. Het gaat er niet om om truukjes toe te passen, maar om je aandacht aan te scherpen. Wanneer het erop aankomt op essentiële momenten in je dagelijkse leven, beschik je ook niet over een trukendoos; dan is de mate van getraindheid in aandacht beslissend. Neem de woorden van de Boeddha altijd heel serieus. Maar serieus zijn is aandacht schenken aan datgene wat voor je ligt, nietwaar?

Helder begrip

Als het niet zo goed lukt om je aandacht bij de ademhaling (of een ander object) te houden, dan dien je je dat gewaar te zijn zonder je er zorgen over te maken. Gewaarzijn (vijañana) wordt stapsgewijs ontwikkeld en daar is geduld (khanti) voor nodig. Je zorgen maken is een van de vijf hindernissen (pañca nivarana) die je steeds beter zult kennen naarmate je gewaarzijn zich ontwikkelt. Wanneer je een truuk inzet om het doel sneller te bereiken, is dat een vorm van verlangen hetgeen ook een hindernis is die je eveneens als zodanig dient te herkennen. Verlangen is een sterke hindernis om tot contemplatie te komen omdat het dwangmatig handelen in de hand werkt[1].

Al deze dingen horen bij de training maar verwacht niet dat deze wijsheid er meteen is. Dat kan niet en dat hoeft ook niet. Meditatie is een proces dat zich stapsgewijs ontwikkelt naarmate je (goed) oefent. Waardoor wordt wijsheid ontwikkeld? Door de training in aandacht, niet door hulpmiddeltjes in te zetten. Als je op de juiste manier en volgens de instructies van de Boeddha oefent, zul je dit allemaal steeds duidelijker gaan inzien vanwege het helder begrip (sampajañña) dat geleidelijk aan in je zal ontstaan. Dan zal er steeds vaker een moment zijn waarin aandacht vanzelf het werk voor je zal doen. Heel spontaan, echt en zonder gekunsteldheid.

Een ander belangrijk aspect dat bij de training hoort is aanvaarding. Aanvaarding is erg belangrijk, want dat betekent dat je geest zich openstelt voor wat er is. Deze open geest kan berusten: hij heeft het vermogen te accepteren dat het niet altijd meteen perfect gaat. Deze staat van de geest roep geen hulpmiddelen in, maar richt zich op het doel, namelijk het trainen in aandachtigheid, zo eenvoudig als het is. Dat doet hij ijverig, met helder begrip, vastbesloten, geduldig en ondwangmatig. Dit is de essentie van wat de Boeddha hieromtrent onderwijst.

Een andere fout die vaak wordt gemaakt, is het benoemen van gebeurtenissen.

Daarom is het zo belangrijk de instructies van de Boeddha goed te begrijpen. Daarom zei hij: "Wie de Dhamma ziet, ziet mij." In de volgende rubriek wordt dit extra bekrachtigd door de essentiële training aan te duiden.

Waarom aandacht een vooraanstaande rol inneemt

De reden waarom het zo belangrijk is duidelijk te hebben wat de correcte training in aandacht is, is omdat die aandacht een vooraanstaande rol heeft, bij zowel eenvoudige zaken als op je weg naar absolute bevrijding van lijden. Daarom zeg ik dat aandacht het kardinale startpunt is voor alle goede dingen.

In M118 — Anapanasati Sutta — De indachtigheid van ademen legt de Boeddha de basis voor de training in aandachtigheid. Die aandacht is zo belangrijk omdat die op elk gebied in de training een vooraanstaande rol inneemt. Zo is elk onderdeel binnen de gehele satipatthana methode gebaseerd op aandacht.

Opmerking Zelf hanteer ik een stappenplan waarin met kleinere stapjes en specifieke onderwerpen van de Leer naar het doel wordt gewerkt.

De eerste factor van verlichting (sati) kan niet ontwikkeld worden zonder dat op correcte wijze aandacht is getraind. Wanneer aandacht correct ontwikkeld is, ontstaat deze eerste factor van verlichting. En deze factor (sati) neemt bij de ontwikkeling van elke volgende factor van verlichting een vooraanstaande rol in. Net zolang totdat de laatste factor, upekkha, ontwikkeld is en daarmee de verlichting een feit is.

Dit is waarom de Boeddha in M118 het volgende zegt:

15. "Monniken, wanneer de indachtigheid van ademen ontwikkeld en gecultiveerd is, is het van grote vrucht en van groot voordeel. Wanneer de indachtigheid van ademen ontwikkeld en gecultiveerd is, vervult het de vier fundamenten van indachtigheid (satipatthana). Wanneer de vier fundamenten van indachtigheid ontwikkeld en gecultiveerd zijn, vervullen zij de zeven factoren van verlichting (satta sambojjhanga). Wanneer de zeven factoren van verlichting ontwikkeld en gecultiveerd zijn, vervullen zij perfecte wijsheid (pañña) en bevrijding (vimutti)."

Meer algemene toelichting

Meer algemene toelichting kun je raadplegen via de Sitemap > Boeddhisme — De Leer van de Boeddha > categorie Meditatie algemene toelichting. Of ga er rechtstreeks naar toe door hier te klikken.

Tip Heb je extra hulp nodig? Neem gerust eens vrijblijvend contact met mij op.

Eindnoten

[1] Om goed te mediteren is meer kennis van zaken nodig. Het is daarom van groot belang essentiële aspecten van de boeddhistische Leer te kennen.

Document info
RegID leer-003-66-meditatieToelichting
Bijgewerkt 19 januari 2022 15:53:59
Auteur Peter van Loosbroek — Ananda
Locatie www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright Zie a.u.b. copyright www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overig Geen